ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1544
سفرنامه شاردن ( فارسى )
پيوسته به كاخ ميرزا رضى مسجدى است كه وى بنا نهاده ، و به نام او خوانده مىشود . در اتاقهاى زياد اين مسجد دو طبقه و بزرگ گروهى از طالبان علم روحانيت و ادبا سكونت دارند و درس مىخوانند . اين مسجد درى بزرگ دارد ، و جلو شبستانش حوض بزرگى است . جلو در اين مسجد مانند ديگر مساجد ، زنجيرى پنج پا بالاتر از سطح زمين كشيده شده ، و ميان اين زنجير ديگرى كه به بالاى در متصل است ، پيوسته است . فايدهء اين زنجيرها اين است كه مانع ورود چهار پايان به درون مسجد مىشود . چون در سرزمينى كه درشكه وجود ندارد ، و غالب مردم براى رفتن از جايى به جاى ديگر ، و حمل بار از چهار پايان استفاده مىكنند ، اين اتفاقات بسيار مىافتد . مردم زنجير را از وسط بالا مىبرند و به راحتى داخل مسجد مىشوند . چند قدمى دور از اين مسجد راستترين و درازترين كوچههاى اصفهان است ، و در هر يك از دو انتهايش چهار سوى بزرگى است كه گنبدى با جرزهاى برآمده از آجر دارد . يكى از آن دو ، چهارسو چوبى ، و ديگرى چهار سوى اسفنديار بيگ ناميده مىشود . در طرف چپ اين كوچه محله صالح آباد واقع است . اين محله جز از چندين كوچهء ميان بر ، پنج يا شش كوچهء مهم دارد كه همه به رودخانه منتهى مىشود . باغبانان شاه كه بيل زنهاى شاه ناميده مىشوند غالبا در اين كوى مسكن دارند ، و مهمترين بناهاى اين محله قصر غازى خان و سه كاروانسراى بزرگ است كه زمان اقامت من در اصفهان تمام خراسانيها در آنجا فرود مىآمدند و سكونت مىگزيدند . اينان به منظور رياضت و عبادت دست از كار دنيا مىكشند ، و در دستههاى صد نفرى به رهبرى و زعامت يك نفر براى زيارت كربلا كه در عربستان است و مدفن حضرت على در آنجاست از راه اصفهان به حركت درمىآيند . « 1 » باقى محلهء خواجو در طرف چپ خيابان بزرگى است كه وصفش را آوردهام . در كوچههاى آنها از هر سو جويهاى آب روان است ؛ و دو طرف جويها آراسته به درختان تناور و خرّم مىباشد . روى هم رفته ، مناظر اين كوچهها همانند منظرههاى كوچههاى هلند است . عمارات اين كوچهها از جملهء بهترين و مجللترين بناهاى شهر
--> ( 1 ) اين نيز از جملهء ديگر اشتباهات شاردن است زيرا همه مىدانند كه مرقد مطهر حضرت على عليه السلام در نجف اشرف است ، و كربلا مدفن حضرت سيد الشهدا و حضرت ابو الفضل العباس مىباشد ، و كربلا نيز در عربستان نيست .